Toon menu
Stichting Oude Gelderse Kerken

Postbus 7005
6801 HA Arnhem
T 026-35 52 555
E info@oudegeldersekerken.nl

Synagoge, Zutphen

Bewogen geschiedenis van Zutphense sjoel

Ligging

De Zutphense synagoge staat aan de Dieserstraat. Van het gebouw is de begane grond in gebruik als depotruimte, de eerste verdieping als synagoge. De stad Zutphen is goed bereikbaar met auto, openbaar vervoer, trein en bus.

Gebruik

Sinds 1985 is de bovenverdieping van de Zutphense synagoge in gebruik bij de joodse gemeente voor diensten, onderwijs en lezingen. De begane grond wordt door de gemeente Zutphen gebruikt als archiefruimte.

Sjoel Zutphen

Geschiedenis

Al in de middeleeuwen kende Zutphen een kleine joodse gemeenschap. Van een volwaardige joodse gemeente is echter pas sprake sinds het begin van de negentiende eeuw.

Eerste Zutphense synagoge
In mei 1798 kochten Asser Levie en Simon Vles een ‘huis en wheere binnen Zutphen op de Nieuwstad op het plein bij de Eekmole, uitkomende achter het huis van de Comparanten’. Er woonden toen zo'n zestig joden die nu in een eigen sjoel konden bijeenkomen. Omstreeks 1810 waren dat er al honderd, waardoor het gebouw te klein was geworden; men besloot een grotere synagoge te gaan bouwen.

In 1814 werd een nieuwe synagoge aan de Rosmolensteeg betrokken, die grotendeels gebouwd werd met materiaal van de afgebroken sjoel op de Nieuwstad. Kort na de viering van het zestigjarig bestaan van de nieuwe synagoge werd weer besloten tot nieuwbouw, omdat de gemeente intussen was uitgegroeid tot zeshonderd personen. Twee panden en erf aan de Halterstraat waren aangekocht en in de tuin die uitkwam in de Dieserstraat, werd de nieuwe synagoge gepland. De beide bestaande panden deden dienst voor vergaderingen en godsdienstonderwijs.

Bouw synagoge aan de Dieserstraat
De eerste steen van de nieuwe synagoge werd gemetseld op 17 juli 1878 en op 15 augustus 1879 werd de nieuwbouw ingewijd. Dagelijks werden er drie diensten gehouden.

Tweede Wereldoorlog
In de Tweede Wereldoorlog werd de gemeente gedecimeerd. In 1930 telde zij nog 476 personen (2,4% van de totale bevolking), na afloop van de oorlog slechts 60 en enkele jaren later waren dat er nog maar 30. In 1960 was 0,2% van de Zutphense bevolking joods.

Na de oorlog werd besloten om het synagogegebouw te verkopen omdat de resterende joden niet meer in staat waren een dergelijk kostbaar gebouw te herstellen en te onderhouden. Het gebouw werd verkocht en er vestigde zich een machinefabriek in die werkte met roestvrijstaal: S.A.B. genaamd (Speciaal Apparaten Bouw) - tot er in het begin van de jaren zeventig van de vorige eeuw een wet kwam die niet langer toestond dat industriepanden zich in de binnensteden bevonden.

Sloop ternauwernood voorkomen
In 1976 kocht de gemeente het pand voor sloop en woningbouw. Een Stichting tot Behoud Synagoge Zutphen beijverde zich dit te voorkomen: men wilde het voormalige synagogegebouw terugkopen van de gemeente Zutphen voor restauratie. De Rijksdienst voor de Monumentenzorg plaatste de synagoge op de voorlopige monumentenlijst en hiermee werd sloop voorkomen. Met succes, want in 1982 werd de synagoge aangekocht van de gemeente en vervolgens overgedragen aan de SOGK.

Exterieur en interieur

De synagoge is gebouwd in 1878 naar een ontwerp van D. Lijsen. Het synagogegebouw heeft een karakteristieke voorgevel met rondboogfriezen.

Panoramafoto
Bekijk het exterieur en interieur van de Zutphense synagoge op de 360º panoramafoto.

Synagoge Zutphen

Restauraties

In 1922 werd het gebouw gerestaureerd, geschilderd en van elektrisch licht voorzien. Na de oorlog raakte het gebouw in verval en werd ingericht als bedrijfspand. In 1976 kocht de gemeente Zutphen het pand, dat vervolgens werd gerestaureerd. Nadat de gemeente het gebouw dankzij succesvolle acties en subsidies weer aan de joodse gemeente had verkocht, werd het in 1982 overgedragen aan de SOGK. Die nam vervolgens de restauratie- en inrichtingskosten voor haar rekening. Op 15 december 1985 - op de achtste dag van het Chanoekafeest - werden de lichten in de herbouwde sjoel ontstoken en sindsdien gebruikt de joodse gemeente de bovenverdieping weer voor diensten en lessen.

Bronnen
  • S. Laansma, De Joodse Gemeente van Zutphen.
  • J.A.M.M. Janssen, 'Zutphen in de maalstroom der kerkgeschiedenis'. In: Geschiedenis van Zutphen. Walburg Pers Zutphen, 1989, p. 278.
  • Hans Kooger, Het oude volk. Kroniek van joods leven in de Achterhoek, Liemers en het grensgebied. Staring Instituut/Mr. H.J. Steenbergenstichting Doetinchem, 2001, p. 270 e.v.
Adres van de kerk:Dieserstraat 11, 7201 NA Zutphen
Openingstijden:Elke vrijdag van 11.00 tot 16.00 uur, mits geen joodse feestdag; rondleidingen voor groepen op afspraak (1 à 1,5 uur)
Contactpersoon:Mw. C. Bouwmeister, Secretariaat, tel. 06 136 79 298, e-mail info@nigdestedendriehoek.nl
Website:www.nigdestedendriehoek.nl
Reliwiki:www.reliwiki.nl/index.php?title=Zutphen,_Dieserstraat_11_-_Synagoge
Bezoek (auto):Klik hier om uw route te plannen